سوالاتی درباره توبه از آیت الله خوشوقت (ره)

س1: «مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ»[1]، چه عملی به تبدیل سیئات به حسنات تسریع میxadبخشد؟

ج: توبه، گناهکار اگر توبه کرد خدا میxadگوید روی همه گناهان را خط میxadکشم، به عنوان تشویق که گناهکار زود برگردد و الّا اگر دَر توبه را خدا میxadبست گناهکار میگفت من که دیگر توبهxadام قبول نیست ده تا آدم بیشتر میکشم، آیا این خوب است؟! اینجوری میxadشد.

س2: اگر در مسیر حرکت به سوی خداوند به زمین خوردیم چگونه خودمان را جمع و جور کنیم؟

ج: جمع و جور کردنش با توبه است. بگو غلط کردم دیگر گناه نمیxadکنم و بلند شو. اگر بخوابی کار تمام شده است. وقتی زمین خوردی بلند شو و توبه کن و راه بیفت. دوباره تصمیم بگیر تا چهل روز پنجاه روز راه میافتی. خوردی زمین دوباره تصمیم بگیر. کمکم کاری میxadکنی که دیگر تصمیم نمیxadخواهد و با یک تصمیم تا آخر عمر گناه ترک میxadشود ان شاء الله.

س3: درست است هر گناه عواقبی دارد، امّا دیگر تحمل عذاب وجدان گناهان گذشتهxadام را ندارم، چه کنم؟

ج: توبه کن درست میxadشود. بیxadخود میxadگویی. شما یک خزانه درست کردهxadای و همه چیز را آنجا ضبط کردهxadای و نگه میxadداری، (اگر) توبه کنی گناه میxadپرد و میxadرود و راحت میxadشوی. توبه نکردهxadای که این حرفxadها را میxadزنی. دیگر (باید) تصمیم بگیری واجب را انجام بدهی و حرام را ترک کنی آنxadوقت همه را فراموش میxadکنی ان شاء الله از حالا به بعد کارهایت درست انجام میxadگیرد.

س4: اینکه مثلاً قبلا در زمان گذشته گناه کردهxadایم در این حالت آیا الآن سرزنش کردن خودمان مطلوب است یا اینکه باید بگوییم گذشته گذشته است باید به فکر آینده باشیم؟

ج: نه، فقط باید توبه کنی، واجب شرعی است تصمیم بگیرد از حالا به بعد دیگر گناه نکند، این وظیفه است. غیر از این وظیفه نیست دیگر. بعد هم جبران چیزهایی که جبران دارد، نماز نخواندهxadای باید قضا کنی، روزه خوردهxadای باید قضا کنی و کفّاره بدهی، مال مردم خوردهxadای باید پس بدهی. اینxadها را باید آدم تائب انجام بدهد و الّا توبهxadاش توبه نیست.

س5: هر چه بود را فراموش کنند؟

ج: بله دیگر، هی در ذهن خود بیاوری فایدهxadاش چیست؟ تصمیم بگیر از حالا به بعد دیگر گناه نکنی از گذشته هم پشیمان بشوی کافی است، این توبه نصوح است ان شاء الله.

س6: برای اینکه توبه واقعی کنیم چه کنیم؟

ج: تصمیم بگیرید که گناه نکنید. اگر تصمیم نگیرید یا تصمیم ضعیف بگیرید زمین میxadخورید. توبه واقعی نیست، توبه زبانی میشود.

س7: بعضی از اساتید اخلاق یا بعضی از کتابxadهای اخلاق هستند که برای اینکه آدم ترک گناه بکند توصیهxadهایی میxadکنند مثلاً میxadگویند که اگر مرتکب گناه شدی روزه بگیر یا یک عمل خاصی را برای تنبیه بدن و نفس پیشنهاد میxadکنند که دیگر مرتکب گناه نشود، این راه را شما تایید میxadکنید؟

ج: اینxadها درست نیست، اینxadها «مِن عندی» است،(یعنی) من درآوردی است. خدا گفته است یکی از واجبات بعد از گناه این است که فوراً توبه کنی. باید توبه کنی نه اینکه روزه بگیری. روزه بگیری و توبه نکنی دوباره گناه میxadکنی دیگر. فوراً باید توبه کنی، این را خدا توصیه میxadکند[2].

س8: غیر از اینکه مثلاً توبه میxadکنی...؟

ج: این غیر را نداریم، بعضیxadهایشان این را توصیه نمیxadکنند. نه، هیچکدام از آنxadها به درد نمیxadخورد الّا توبه، توبه نکنی کار درست نمیxadشود. توبه فوراً واجب است. توبه نکنی خودش گناه است، با گناه که نمیxadشود آدم مشکل را درست کند، توبه را عقب بیاندازی گناه است، باید فوراً توبه کنید.

س9: ما بعد از توبه بدن را تنبیه کنیم چطور؟

ج: بار سوم و چهارم بدن (به تنبیه) عادت میxadکند، بدن شلاق خور است دیگر. تصمیم بگیری گناه نکنی از همه تنبیهxadها بهتر است، امّا شیطان میxadگوید آن تصمیم را نگیر و هی خودت را بزن. اگر بزنی عادت میxadشود دیگر فایده ندارد.

س10: یعنی بعد از گناه فقط توبه واجب است؟

ج: توبه بعد از گناه واجب فوری است، واجب نیست، واجب فوری است. عقب بیاندازی گناه کردهxadای.

س11: با توجه به اینکه بعد از گناه توبه یک واجب فوری است از طرفی هم گناه باعث شده دل تیره شود آیا این توبه و استغفار فقط زبانی و لفظی نیست؟

ج: نه دیگر، وقتی آدم به آثار گناه، تهدیدهای الهی نسبت به گناه باور داشته باشد سعی میxadکند جدی توبه کند و دیگر آن کار را نکند. منتهی باز امکان دارد زمین بخورد چون اوّل کار است امّا توبه واجب فوری است که از گذشته پشیمان شود، استغفار کند و تصمیم داشته باشد گناه نکند. این توبه است.

س12: آیا لازم است برای توبه بدانیم چه گناهی انجام دادهxadایم؟

ج: لازم نیست، هر گناهی که انجام دادی توبه کن، بعد هم واجب است یاد بگیری گناه چیست که دیگر اشتباهاً انجام ندهی، گذشتهxadها را خدا میxadبخشد. اما واجب شرعی است گناهان و واجبات هر دو را یاد بگیریم، اگر یاد نگیریم گاهی واجبات را ترک میxadکنیم گاهی هم محرّمات را مرتکب میxadشویم، یکی از واجبات شرعی یادگیری وظائف و تکالیف شرعی است.

س13: در روایت آمده است: «مَا یَنْجُو مِنَ الذَّنْبِ إِلَّا مَنْ أَقَرَّ بِهِ»[3]، چرا فرد اقرار به گناه کند؟

ج: بعضیxadها گناه میxadکنند ولی قبول ندارند گناه است. وقتی قبول ندارد گناه است توبه هم نمیxadکند. آن کسی توبه میxadکند که باور کند گناه کرده است و بعد ترک کند، بنابراین کسی که میxadگوید: نه، این کار من خیلی هم خوب است، توبه نمیxadکند. آن زن بیxadحجاب میxadگوید: زن با حجاب اُمُّل میxadشود، حجاب مال جنگلیxadهاست، لذا به گناه اقرار نمیxadکند، توبه هم نمیxadکند.

س14: اقرار به گناه چگونه انجام میxadگیرد؟ یعنی بگوید که خدایا من فلان گناه را کردم؟

ج: بگوید: قبول دارم که گناه است، اعتراف کند که این عملش گناه است.

س15: اینکه مستحب است در آداب دعا و توبه قبل از اینکه شروع کند گناهانش را یکییکی به یاد بیاورد برای خدا بشمارد، این چه اثر تربیتی دارد؟

ج: اثرش این است که ابتهال یرای انسان میxadآورد، آدم میxadبیند خودش گناه کرده است شرمنده میxadشود، لذا بیشتر و دقیقتر توبه میxadکند تا هیچ چیز نگوید لذا امتیازش زیاد است.

س16: در یکی از جلسات قبل فرمودید که بعضی از گناهان انسان را بیش از شصت سال عقب میاندازد، آنxadها چه گناهانی هستند و راه علاجش چیست؟

ج: مقصود ماهیت گناه نیست. گاهی ماهیت گناه خیلی بد و سخت است گاهی نه. (به شرایط) طرف (بستگی دارد). آدم به یک کسی ظلم میxadکند که آن شخص یک شرایطی دارد که اگر این ظلم نسبت به شخصی که فاقد آن شرایط است انجام بگیرد آن اثر را ندارد، این فرد خُرد میxadشود، ضایع میxadشود، همه چیزش از دست میxadرود، امّا آن طوریxadاش نمیxadشود، اینxadها اثر میxadگذارد.

س17: آیا درست است میxadگویند که بعضی از گناهان را وقتی انجام دادی تا آخر عمر توفیق توبه پیدا نمیxadکنی؟

ج: نه، یک چنین گناهی نداریم. هر گناهی شما بکنید درِ توبه باز است. ما دیگر از بتxadپرستها بدتر که نداشتیم، آدم کشته بودند، دزدی کرده بودند، زنا کرده بودند، هر کاری بگویی کرده بودند. حرامزاده هم بودند امّا آدم خوبی شدند. توبه کنیم درست است. عقل کار کند و انسان را وادار به توبه کند کار تمام میxadشود.

س18: آیا پس از توبه میxadتوان به توفیقات سلب شده مجدد دست یافت؟

ج: بله، اگر توبه کردیم نصف قضیه تمام است، نصفش را هم با اطاعت فرمان خداوند مجدد باید فراهم کنیم، اگر من توبه کردم، نماز نخوانم که نمیxadشود، توبه کردی باید نماز هم بخوانی، روزه هم بگیری، اطاعت فرمان خدا بعد از توبه خیلی از کارها را درست میxadکند.

س19: اگر گناه کبیرهxadای را چند سال قبل انجام داده باشیم و الآن توبه کرده باشیم ولی چند نفر از آن گناه مطلع باشند آیا خداوند این گناه را بر دیگران پوشیده قرار میxadدهد؟

ج: اگر شما واقعاً توبه کردهxadای و اعمالت در جامعه عوض شده است، دیگران هم میxadفهمند و فکرشان برمیxadگردد. امّا اگر برنگردد معلوم میxadشود شما هنوز برنگشتهxadاید لذا دیگران از تو هنوز آن باور را دارند و الّا زود فراموش میxadشود. خدا از اذهان پاک میxadکند.

س20: آیا با توبه مجازات های اُخروی که نوشتهxadاند نتیجه وضعی و تجسّم خود اعمال است انجام نمیشود؟

ج: نه خیر، همه چیز دست خداست، بر روی آنxadها خط میxadکشد، شما توبه کن و راحت باش، خدا مجسّمه سازی نمیxadکند.

س21: شخصی که بیش از صد بار گناهی را که مغضوب خداست عالماً و عامداً انجام داده برای توبه و جبرانش موفق میxadشود؟

ج: دیگر بدتر از کافر که نیست، کافر توبه کند قبول است، اینxadهمه بتxadپرستها مسلمان شدند چطور شد؟ درِ توبه به روی همه باز است. اگر خدا میxadگفت توبه قبول نیست چکار میxadکرد؟ بیشتر مشکلات فراهم میxadشد، نکبت گناه اقتضا میxadکند که خدا برای توبه دَر درست نکرده است. هر کسی میxadخواهد بیاید بتپرست، کافر، آزاد است خدا قبول میxadکند.

س22: آثار سوء گناهان گذشته آیا به نحوی قابل جبران هست که این فرد اگر توبه کرد مثل کسی که از اول اصلاً گناهی نکرده است قابلیت رشد داشته باشد؟

ج: گناهان دو جور هستند، گاهی حکم خاصی ندارند. گاهی حکم خاصی دارد مثلاً وقتی توبه کردیباید روزهxadها را قضا کنی، اینxadها سر جایش است، امّا میxadخواهی بدون اینxadها توبه کنی؛ توبه نیست. آثار سوء سرجایش است، اما اگر شروع کردی به قضا به اندازهxadای که امکان دارد و از حالا به بعد هم شروع به اطاعت فرمان کردی همهچیز درست میxadشود ان شاء الله. کاسه مردم را شکستی باید بروی جبران کنی، از این کارها، دَرِ گوش مردم زدهxadای باید بروی او را راضی کنی. اینxadها از آثار توبه واقعی است، اما اگر توبه کردی اینxadها را دست نزدی فائده ندارد.

س23: میxadگویند این  به آن حدّی میxadرسد که مثل آن کسی که گناه نکرده قابل رشد باشد؟

ج: خدا وجودش برای همه علی السواء است دیگر، همه راه دارند منتهی اگر کسی درست گوش به حرف خدا بدهد حرکت میکند و الّا نه، بنابراین این هم میxadتواند. آنxadهایی که آمدند کربلا شهید شدند، همان یک لحظه خوب شدند.

س24: باز هم بین خود همانxadهایی هم که شهید شدند آن کسی که از اول گناه نکرده بود مقرّب تر است دیگر؟

ج: در آنxadها اینطور داریم؟!

س25: نمیxadدانم، حالا هر چه کمتر گناه کرده باشد مقربتر نیست؟

ج: به هر حال غرض این است که اینxadها فرصت دارند که بیایند کارهایی که نکردهxadاند را انجام بدهند و لو بهتر از این نمیxadشد، اینxadها توبه کردند آمدند و حضرت هم قبولشان کرد.

س26: روایتی از حضرت رضا علیه السلام نقل شده که فرمودند: هر کس مرتب توبه خود را بشکند« کَالْمُسْتَهْزِئِ بِرَبِّهِ»[4] است، این یعنی چه؟

ج: یعنی همین دیگر. مگر نمیxadگوید دیگر گناه نمیxadکنم؟ بعد گناه میxadکند، یعنی چه؟ اینکه به خدا میگوید گناه نمیxadکنم راست نمیگوید، جدّی نیست، مسخره است. میxadخواهی گناه کنی و میxadگویی گناه نمیxadکنم!

س27: این قصد بر ادامه گناه مانند استهزاء است یا اینکه طرف بنا بر گناه ندارد و بعد گناه میxadکند؟

ج: اینکه به خدا میxadگویی گناه نمیxadکنم دیگر امّا میxadخواهی گناه کنی همان استهزاء است.

س28: روایتی نقل کردهxadاند: «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى أَیَّدَ الْمُؤْمِنَ بِرُوحٍ مِنْهُ تَحْضُرُهُ فِی کُلِّ وَقْتٍ یُحْسِنُ فِیهِ وَ یَتَّقِی وَ تَغِیبُ عَنْهُ فِی کُلِّ وَقْتٍ یُذْنِبُ فِیهِ وَ یَعْتَدِی»[5] ؟

ج: روایت داریم در حال گناه ایمان نیست، آدم موقعی که مشغول گناه است ایمان ندارد، وقتی گناه تمام میxadشود عقلش سر جایش میxadآید و آن وقت بر سرش (میxadکوبد) میxadزند و توبه میxadکند. این مال آن ایمانxadهای ضعیف است که گاهی هست و گاهی نیست، زمان گناه نیست، زمانی هم که گناه نمیxadکند هست، اما اگر اطاعت فرمان خدا را ادامه بدهد به نقطهxadای میxadرسد که ایمان غایب نمیxadشود و همیشه حاضر است و انسان هیچوقت گناه نمیxadکند و معصوم میxadشود.

س29: ما از کجا بدانیم که خداوند توبه ما را پذیرفته است؟

ج: یک علامت خیلی واضح و روشن دارد، هر وقت بعد از توبه دیدی گناه نمیxadکنی توبهxadات قبول است، اما اگر گناه میxadکنی اصلا ًتوبه نکردهxadای، پس یک علامت روشن و قطعی دارد[6]. توبه کردهxadای که چه کار کنی؟ گناه نکنی، وقتی شما داری دوباره گناه میxadکنی، پس توبه نکردهxadای، لذا قبول هم نیست، اما اگر ترک گناه را بعد از توبه ادامه دادی، علامت این است که توبهxadات قبول است و گناهان گذشته را هم خدای متعال محو کرده و بخشیده است. هر کسی خودش میxadتواند حساب کند، ببیند اگر باز هم گناه میxadکند، توبه نکرده است، اگر گناه نمیxadکند مسأله را جدی گرفته و توبه کرده است. خدای متعال در قرآن کریم اعلام کرده است: من دو طایفه را دوست دارم، یکی کسانی که اهل تقوا هستند، « فَإِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ»[7]، خدا آدمxadهایی را که گوش به حرف خدا میxadدهند دوست دارد، یکی هم«إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ»[8]، آنxadهایی که هر بار گناه میxadکنند توبه میxadکنند خدا اینxadها را هم دوست دارد، برای این که گناهکاران به سوی خدا بیایند و کمتر گناه کنند.

س30: آیا کسی که گناه کبیره زیادی انجام داده است بعد از توبه میxadتواند به مقامات بالا برسد؟

ج: چرا نمیxadتواند؟ او طبق وظیفهxadاش عمل کند. نمازهایی را که نخوانده است قضا کند، روزههایی را که نگرفته است بگیرد. اگر مال مردم را خورده است پس بدهد، اگر خمس نداده است بدهد، اینxadها را عمل کند مثل آدمی است که تازه «وَلَدَتهُ اُمُّه»،

س31: آیا در تاریخ نمونهxadای هم داشتهxadایم که چنین افرادی به مقامات عالی رسیده باشند؟

ج: نمونه نمیxadخواهد. چرا نشده است؟ غالب اینxadهایی که خوب شدند اوّلش که خوب نبودند.

س32: آیا کسی که خیلی گناه کرده اگر تصمیم بگیرد میxadتواند مانند سلمان فارسی بشود؟

ج: به صورت کلی بله، اگر گناه را کنار بگذارد توبه کند، راه خدا باز است. (خدا) به روی هیچکسی نمیگوید نه. مگر مسلمانان صدر اسلام و زمان پیغمبراکرم صلی الله علیه و آله همهxad بتxadپرست نبودند؟ آیا خدا گفت: چون شما بتپرست هستید، زنا کردهxadاید، شراب خوردهxadاید، آدم کشتهxadاید، نیایید؟! یا اینکه گفت: کشتهxadهایتان هم هیچ، همه را زیر پا بگذارید و بیایید، اینxadها بدتر از آنxadها که نیستند، خدا گفته است بیایید، تمام شد. منتهی همت ضعیف است، اما اگر کسی بیاید عمّار میxadشود، ابوذر میxadشود، مقداد میxadشود، مقامش بالا میxadرود، مگر سلمان زرتشتی نبود؟ در پیری هم موفق شد و شد «سَلْمَانُ مِنَّا».[9]

س33: آیا توبه کردن برای گناهی که چندین بار نسبت به آن گناه توبه خود را شکستهxadایم و احتمال اینکه دوباره به آن گناه بازگردیم بیش از نود درصد است، این توبه فائدهxadای دارد ؟

ج: بله، باز باید توبهxadکنی، چون نکنی باز گناه بیشتر میxadکنی.

س34: با توجه به اینکه توبه میxadبایست مناسب گناهی که انسان مرتکب شده باشد، توبه توّابین پذیرفته میxadشود؟

ج: هر کسی توبه کند توبهxadاش پذیرفته میxadشود.

س35: مراد قیام توّابین بعد از شهادت امام حسین علیه السلام است؟

ج: آن گروه اسمشان توّابین است، معلوم نیست که توبه کرده باشند. وقتی امام حسین علیه السلام را به کشتن دادند حالا چه توبهxadای کردهxadاند، دیگر امام حسین علیه السلام که زنده نمیxadشود. باید آنxadوقت میxadآمدند و نمیxadگذاشتند ایشان را بکشند. حالا که کشتهxadاند، چهار هزار تایشن هم کشته بشوند چه فایدهxadای دارد.

س36: اخلاق توّابین چگونه باید باشد؟

ج: اخلاق توابین عمدهxadاش این است که دیگر گناه نکند ان شاء الله. با عمل ثابت کند که من توبه کردهxadام و الّا توبه کنی و باز دوباره گناه کنی یعنی توبه نکردهxadای. اخلاق توّابین یعنی کارهایی که سابق باید میxadکرد و نمیxadکرد را حالا باید انجام بدهد و کارهایی که سابق انجام میxadداد و میxadباید نمیxadکرد را حالا باید ترک کند، این اخلاقش است. نماز بخواند، روزه بگیرد، دروغ نگوید، به نامحرم نگاه نکند این اخلاق توابین است.

س37: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ قُولُوا قَوْلاً سَدِیداً ، یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمَالَکُمْ»[10]، این اصلاح عمل یعنی چه؟

ج: اصلاح عمل دو جور است، یکی گناهان گذشته را اصلاح میxadکند، لذا در قرآن کریم آمده و در روایت هم آمده اگر انسان از گناهان گذشته توبه کند خدا گناهان گذشته را پاک میxadکند[11] و به جایش حَسَنات میxadنویسند، بعد هم که میxadخواهی عمل کنی چون تقوا داری عملxadهایت درست از آب در میxadآید، هم گذشته اصلاح میxadشود و هم آینده.

س38: در رعایت تقوا گاهی دو سه هفته موفق هستیم امّا به ناگاه در برحهxadای از زمان در شرایطی زمین میxadخوریم و دوباره به همین شکل، چه کنیم رعایتمان همیشگی بشود؟

ج: راهش این است که هر وقت زمین خوردی فوراً پا شوی ان شاء الله همیشگی میxadشود، امّا زمین خوردی بگیری بخوابی از دستت میxadرود. تا زمین خوردی توبه کن و راه بیفت، این باعث میxadشود به حدی میxadرسی که دیگر زمین نخوری ان شاء الله و الّا مبتدی زمین میxadخورد دیگر، چون نفس غالب است، ولی چارهxadای نیست. باید وقتی زمین خورد فوراً بلند شود، خدا او را کمک میxadکند ان شاء الله.

س39: آدم میxadترسد تا آخر عمرش مبتدی بماند؟

ج: نه دیگر، اگر این را ادامه بدهد نمیxadماند، مگر اینکه توبهxadاش درست نباشد که تند تند زمین بخورد.

س40:«فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ شَهْرَیْنِ مُتَتابِعَیْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ»[12]، این آیه شریفه درباره قتل خطایی است، وقتی فرد قتل خطایی میxadکند این «تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ» یعنی چه؟ مگر کار خطا توبه لازم دارد؟

ج: خُب بله، خطا یک چیزی دارد دیگر. پدر آن فرد را در آوردهxadای. او را کشتهxadای. بخواهی به فرمان خدا برگردی باید دو ماه روزه هم بگیری، (آنxadوقت) کاملاً آثارش حذف میxadشود.

س41: یعنی توبه اینxadجا معنای دیگری دارد یا همان است؟

 ج: معنایش همان است دیگر، کاری که باید بکنی نکنی، توبه نکردهxadای. دو ماه روزه میxadگیری آنxadوقت آدم میxadفهمد آدمکشی صرفه ندارد. صلاح نیست. امّا روزه نگیری ممکن است دوباره اقدام (به آدمکشی) کنی.

س42: برای اینکه آن تصاویری که از قبل در ذهن مانده است و گاهی تجسّمش میxadآید و اذیت میxadکند از بین برود چه کنیم؟

ج: تصاویر خوب جدید که بیاید آنxadها میxadرود آن زیر قایم میxadشود و دیگر نمیxadآید. شما سعی کنید اعمال صالحه را به عنوان وظیفه انجام بدهید دیگر تصاویر اینxadها(اعمال صالحه) بر آنxadها غالب میxadشود و فراموش میxadشوند.

س43: بزرگانی مثل میرزاجواد آقا ملکی رحمه الله و دیگران میxadگویند گناهان خاص را در ذهنتان یکی یکی به یاد بیاورید بگویید؟

ج: حالا لازم نیست. به آن تفصیل لازم نیست امّا اجمالاً از گناه باید توبه کنیم، واجب شرعی است.

س44: آیا توبه باعث آمرزش کل گناهان میشود یا بعضیxadهایشان مثل حق الناس باقی میxadماند؟

ج: توبه قبول است اما اینxadها وظائف بعدی است. توبه قبول است اما وظائف بعدی این است که مال مردم را خوردهxadای باید بدهی، نماز نخواندهای باید قضا کنی، روزه خوردهxadای باید بگیری، اینها را باید مراعات کنی. اگر مراعات نکنی توبه نکردهxadای، معنایش این است. توبه یعنی دیگر گناه نکنی و این گناه است. پول داری بدهی پول بده. نمازت را میتوانی قضا کنی باید قضا کنی اگر نکنی توبه نکردهxadای.

س45: تَطَهُّر در کنار توبه و تقوا یعنی چه؟ آیا غیر از آنهاست؟

ج: منظور از تَطَهُّر در آیه همان استعمال آب در إزاله نجاست است، 

س46: آیا اول باید ترک گناه کرد و بعد وارد مستحبات شد یا اینکه با توبه و تصمیم جدی همزمان حواسمان به آنها هم باشد؟

ج: این را باید باور کرد که انجام مستحبات با گناه هیچ فایدهxadای ندارد، این را باید باور کنی. حالا میتوانی گناه نکنی آنها را هم بجا بیاوری فَبِها، نمیxadتوانی باید همه نیرو را خرج این ترک گناه بکنی وقتی این درست شد بعد آنها را انجام بدهی، اختیار با خود شماست.

س47: آیا درست است که «سُوءَ الْخُلُقِ ذَنْبٌ لایُغفَرُ»؟

ج: بله دیگر، چون (اخلاق بدی است که) ثابت است، آدم نمیxadتواند دست بردارد و با اخلاقش همه را زخمی میxadکند و مرتب مرتکب گناه میxadشود. در اثر همین سُوء خلق از این گناه که توبه کرد یک گناه دیگر انجام میxadدهد[13] لذا لایُغفَرُ.

س48: در روایت از پیامبر اکرم(ص) نقل شده که توبه تا زمانی که جان به گلو برسد هم پذیرفته میشود[14]، اما در قرآن کریم فرمود «وَ لَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ»[15] آیا این روایت با قرآن قابل جمع است؟

ج: بله، دیگر قرآن تنهاست دیگر. دیگر وقتی آدم دید مرگ آمد وقت توبه هم نیست[16]. توبه آدم باید سالم باشد تا توبه کند. وقتی شرایط مرگ رسید آدم از کار میافتد.

س49: آیا تعارضی بین روایت و آیه است؟

ج: نه.

س50: چه چیزی باعث میxadشود که آدم در توبه تصمیم ضعیف بگیرد؟ چه موانعی برای توبه است؟

ج: عمدهxadاش همان عادت است. آدم به گناه عادت کرده است و دلش نمیxadآید دفعةً تصمیم قطعی بگیرد و دیگر گناه نکند. دلش نمیxadآید. آن مقدار که دلش میxadآید و میxadگیرد پنجاه یا شصت درصد است، چهل درصد را نمیxadگیرد و از همان چهل درصد زمین میxadخورد. امّا اگر عادت نباشد جور دیگر میxadشود. این عادت خیلی مهم است و بعد هم علاقه. آدم به لباسxadهای بدنش علاقه دارد. اگر در خیابان جلوی شما را بگیرند بگویند:«آقا، لخت شو، لباسهایت را بده»، چقدر تصمیم میxadگیرید ندهید؟ اینxadقدر مسأله مهم است که امام صادق علیه السلام فرمودند: «مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الشَّهِیدِ»[17]، در مقام دفاع از مال اگر کسی کشته شود شهید است یعنی جدی تصمیم میxadگیرد و از اول نمیxadگوید بابا ارزش جانم بیشتر از اینهاست، بدهم برود، اینجور نیست. تا میxadتواند دفاع میxadکند، چون علاقه دارد. ما علاقهxadای که به لباسمان داریم به تقوا و دینمان نداریم. این است که آنxadجا به راحتی زیر پا میxadگذاریم ولی این را حاضر نیستیم، دعوا میxadکنیم، میxadزنیم، میxadخوریم تا مثلاً فرار کنیم و ندهیم. خدا مرحوم آقای طباطبایی را رحمت کند، ایشان این داستان را نقل میxadکردند که آن زمانی که روسxadها آمده بودند و آذربایجان را اشغال کرده بودند اینxadها (روسها) فقیر بودند، شبها وقتی خلوت میxadشد در خیابانxadها میآمدند آدم لخت میxadکردند. یک شب که از شبxadهای محرم و صفر بود یک آقای روضه خوانی آخر وقت شب از روضهxadها به خانهxadاش برمیxadگشت. یکی از سربازهای روسی جلویش را گرفته بود که لخت شو، اتفاقاً این آقا در خانه شان رسیده بود. او عبایش را روی زمین پهن میxadکند و هر چه داشت داخل آن میxadریزد و به جای اینxadکه به این سرباز بدهد از دیوار در خانه میxadاندازد. سرباز روسی میxadماند چه کار کند. به هر حال آن مقدار که به لباسمان، به پولمان، به دنیایمان، علاقه داریم به دین و ایمان و تقوایمان علاقه نداریم. این علامت این میxadشود که ما ضعیف تصمیم بگیریم و الّا به اندازه لباسمان تصمیم بگیریم (دینمان) زود نمیxadدهیم، طول میxadکشد، مقاومت میxadکنیم، دفاع میxadکنیم. این باعث میxadشود که نوع ما تصمیم به توبه میxadگیریم زمین میxadخوریم. ولی چارهxadای نیست، واجب شرعی است که دوباره، سه باره، چهارباره و آنxadرا رها نکنیم. بالاخره خدا ببیند ما میxadخواهیم و راست میxadگوییم کمک میxadکند. خدا کمک میxadکند و توبه واقعی واقع میxadشود، امّا اگر همین را ادامه بدهیم نمی شود دیگر.

س51: در بعضی از روایات دستوراتی برای زیاد شدن رزق داده شده است، مثلاً ذکر استغفار یا «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ»[18] ، آیا صحیح است؟

ج: بله، اگر گفتهxadاند درست است، منتهی آدم عمل کند اثر میxadبیند عمل نکند نه. نگفتهxadاند منظور از استغفار استغفرالله است، بلکه توبه از گناه است. اگر توبه کنیم یکی از علل و اسباب روزی فراهم میxadشود اما اگر گفتیم استغفرالله و گناه هم کردیم؛ گناه توبه را میxadشکند و باعث محروم شدن از روزی میxadشود.

س52:  حالا آن اذکار لفظی که توصیه شده است آیا تعداد مخصوص دارد یا نه؟

ج: اگر تعداد مخصوص گفتهxadاند، عیب ندارد.

س53: آیا این درست است که کسی که در ابتدای راه است باید بیشتر ذکر استغفار بگوید و در مراتب بعدی ذکر تهلیل را ادامه بدهد؟

ج: نهxadخیر، استغفار توبه نیست. توبه واجب است. پله اول انجام واجب و ترک گناه است و عمل برخلاف اینها، توبه لازم دارد. استغفار هم نکنی کافی است. تصمیم بگیری که گناه نکنی کافی است. استغفار یک چیز دیگر است. از اوّل باید با ذکر تهلیل شروع کنیم به حضور پروردگار متعال.

س54: یعنی آن ذکر استغفار هم بعد از تهلیل است؟

ج: لازم نیست، واجب آن توبه است. این یک چیز دیگر است. من بد کردهxadام آثارش را ببخش.

س55: مگر با صِرف توبه نفرمودید آثار گناهان قبلیxad از بین میxadرود؟

ج: نه، بنا شد بعضی از گناهان اثر بعدی داشته باشد. شما اگر چند سال گناه کردهxadای مثلاً نماز نخواندهای توبه اینها را پاک نمیxadکند، باید نماز را قضا کنی، روزه خواری کردهxadای، توبه این را پاک نمیکند، باید اینها روزه را قضا کنی، کفاره آمد باید کفارهxadاش را هم بدهی، مال مردم را خوردهxadای باید بروی پس بدهی، اینها جزء تتمیم توبه است، اگر اینها را نکنی توبه نکردهxadای.

س56: خُب با انجام همینxadها با استغفار چه چیز را از خدا میxadخواهیم که پاک کنیم؟

ج: استغفار اضافه است، یک چیز اضافه است، برای پوشش انداختن روی آثار گناهان، لذا گفتهxadاند هفتاد دفعه استغفار کن، توبه یک دانهxadاش بیشتر واجب نیست، این اضافه است، اثرش مساعد با توبه است.

س57: آیا برای ذکر استغفار باید گناه خاصی مد نظرمان باشد تا از آن استغفار کنیم؟

ج: نه خیر، از مطلق گناه انسان توبه میxadکند.

س58: اگر یادمان نمیxadآید که گناهی کرده باشیم، چه طور؟

ج: بعضیxadها میxadگویند همین گناه است. چطور یادش نمیxadآید؟! بله، ممکن است گناهان خاص را به یاد نیاورد امّا اجمالاً آدم میفهمد که یک کارهایی کرده است.

س59: امیرالمؤمنین علیه السلام در مقابل شخصی که استغفار کرد فرمودند«ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ أَ تَدْرِی مَا الِاسْتِغْفَارُ إِنَّ لِلِاسْتِغْفَارِ دَرَجَةَ الْعِلِّیِّینَ»[19] چرا حضرت این فرد را که استغفار کرده است نفرینش کردند؟

ج: قضیه شخصیه است. لابدّ طرف یک جوری بوده است، یک آدم عوضی بوده است و ایشان میxadگفت با استغفار هم توبه نمیکند. فقط استغفار میxadگوید و الّا به طور کلی هر کسی از گناهش برگردد و استغفار کند، توبهxadاش قبول است و خدا میxadپذیرد. «ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ» هم لازم نیست، آن شرایط هم لازم نیست. فقط گناه نکند کافی است. آن شخص یک جوری بود، اطلاعات امام درباره او به نوعی بود که میxadدانست این استغفارش موافق با واقعیتش نیست. یا حرام خور بوده یا زیاد چاق بوده مثلاً از آن راه های حرام لذا این حرفxadها را به او زده است و الّا توبه خالی کافی است.

س60: بعضی اوقات احساس میxadکنم که چه در درس و چه در عبادات مورد سلب توفیق قرار گرفتهxadام، در این موارد چه باید کرد؟

ج: باید دید کی و کجا مرتکب خلاف شدهxadای، باید توبه کنی ان شاء الله دوباره راه را از سر بگیری.

س61: اگر نداند از کجا خورده است چه طور؟

ج: ممکن است نداند از کجا خورده است باز باید توبه کند. لازم نیست بداند از کجاخورده است. ممکن است خیلی کارها انجام بدهد. اجمالاً باید آن خرابی حال، تمایل زیاد به دنیا، اینها همه علامت این است که یک جایی اشکال پیدا کرده است، اگر مشخص شد فبها و الا اجمالاً باید توبه کند.

س62: کسی توبه میxadکند بعد از مدتی گناه انجام میxadدهد باز مجدد توبه میxadکند این روند ادامه دارد، بعد از توبه تا زمانی که گناه نکرده باتقواست؟

ج: چون توبه آن است که گناه نکند و شما که قصد گناه داری، نمیxadشود، چون توبه نکردهxadای.

س63: گناهی را که در کودکی انجام دادهxadام آیا آثارش را میxadبینم؟

ج: بله دیگر، اگر توبه نکنی میxadبینی، اگر در کودکی آن گناه را زیاد کرده باشی برایت عادی میxadشود و بعداً هم ادامه میxadدهی آثارش هم ظاهر میxadشود ولی اگر توبه کنی دیگر انجام ندهی آثار محو میxadشود.

س64: آیا ممکن است انسان گناهی انجام بدهد و توبه کند ولی تا آخر عمر اثرات معنوی مثل عدم استجابت دعا و غیره باقی بماند؟

ج: نه، اگر راست میxadگوید توبه کرده است، زمینه اجابت دعا را فراهم کرده است.

س65: اگر شیعه اثنیxadعشری هم گناه بزرگی مرتکب شود و توبه نکند در عذاب جهنّم معذّب میxadشود؟

ج: مُخَلَّد نمیxadشود بلکه مشمول شفاعت میxadشود و او را بیرون میxadآورند.

س66: خداوند متعال در قرآن کریم فرموده است: «فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ»[20]یعنی چه؟

ج: آدم گناهکار از خدا  فاصله گرفته است. به خدا پشت کرده است. باید با توبه به طرف خدا برگردد، این فرار به طرف خداست.                       

س67: «وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلاً»[21] یعنی چه؟

ج: از چیزهای دیگر جدا شو و  متصل به خدا شو.

س68: امیرالمؤمنین علیه السلام در نهج البلاغه فرمودهxadاند: «وَ فِرُّوا إِلَى اللَّهِ مِنَ اللَّهِ»[22]، این کلام با این دو آیه شریفه «فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ»، «وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلاً» چه فرقی دارد؟    

ج: از خدا به غیر خدا فرار کردن بد است، از عذاب خدا فرار کن به طرف چیزهای خوب خدا.

س69: این چند عبارت کدامش برای تهییج به سمت بندگی و توبه بیشتر محرّکxadتر است؟

ج: بسته به میزان ایمان شما دارد، اگر ایمان زیاد باشد فرار زودتر و سریعتر انجام میxadشود، ایمان ضعیف باشد یواش و کندتر انجام میxadشود.

پرسش و پاسخ از عارف باللّه حضرت آیت الله خوشوقت اعلی الله مقامه